Een telefoon met een telefonist erbij
De eerste generatie autotelefoons in Nederland was geen apparaat dat je zelf bediende. Je nam de hoorn van de haak, kreeg een telefonist aan de lijn en noemde het nummer dat je wilde spreken. Die verbond je door, hield in de gaten of de verbinding stond en verbrak hem weer.
Dat klinkt omslachtig, en dat was het ook. Maar het was de enige manier: de techniek om een gesprek automatisch van de ene zendmast naar de andere door te geven bestond nog niet. Het net had bovendien maar een handvol kanalen per gebied, dus er was werkelijk sprake van wachten tot iemand anders klaar was met bellen.
Wie had er zo'n ding?
In de jaren zestig en zeventig zat de autotelefoon vrijwel uitsluitend in auto's van artsen, aannemers, transportbedrijven en een enkele bestuurder die het zich kon veroorloven. De aanschaf liep in de duizenden guldens en het abonnement kwam daar bovenop.
Daar kwam bij dat het apparaat zwaar was. De zender zat in de kofferbak, de bediening tussen de stoelen, en op het dak of de achterspatbord stond een antenne die je van veraf herkende. Aan die antenne kon je zien wie er belde in de file, ruim voordat iemand het woord mobiel in de mond nam.
Van mobilofoon naar openbaar net
Belangrijk verschil met de mobilofoon: die laatste is een gesloten netwerk tussen voertuigen en een eigen centrale, zoals een taxibedrijf of de politie dat gebruikte. De autotelefoon zat aan het gewone telefoonnet en kon dus iedereen bereiken die een telefoon had.
Dat was precies de doorbraak. Vanaf het moment dat de PTT er een openbaar net van maakte, was de auto geen eiland meer. Wie in de auto zat, was bereikbaar — al kostte dat de eerste jaren een gesprek per minuut waar je vandaag een dagabonnement voor koopt.
Waarom het traag ging
Drie dingen remden de groei. De schaarste aan frequenties, waardoor het aantal gelijktijdige gesprekken beperkt bleef. De prijs, die het apparaat buiten bereik hield van particulieren. En de omvang: de installatie woog met accu en al tientallen kilo's en moest door een monteur worden ingebouwd.
Pas toen die drie tegelijk oplosten — meer frequenties, goedkopere elektronica en een net dat automatisch doorschakelde — kwam de groei op gang. Zie ook Het ATF-net: eindelijk zelf draaien, waarin die stap wordt uitgewerkt.
Wat er in de auto werd ingebouwd
Een complete installatie bestond uit vier delen. In de kofferbak stond de zender-ontvanger, een kast van formaat met eigen koeling. Daarnaast lag vaak een extra accu of een zware voedingskabel rechtstreeks naar de startaccu, want tijdens het zenden trok het apparaat kortstondig veel stroom.
In het interieur zat de bediening: een hoorn in een beugel en een kastje met toetsen of draaischijf, meestal op de middentunnel. Op het dak of de achterspatbord stond de antenne, met een kabel die door de hele auto liep.
De montage was daarmee geen kwestie van inpluggen maar van monteurswerk: bekleding eruit, kabels trekken, gaten boren, aarding maken. Wie de auto verkocht, liet de installatie meestal zitten omdat uitbouwen bijna evenveel werk was als inbouwen.
Bellen kostte tijd én geld
Het tarief per minuut lag in de begintijd op een veelvoud van een gewoon gesprek, en daar kwam een vast abonnement bij. Voor bedrijven was dat te rechtvaardigen — een aannemer die niet hoefde om te rijden verdiende het terug — maar voor particulieren was het onbereikbaar.
Daar kwam de wachttijd bij. Wie de hoorn oppakte, kreeg niet altijd meteen een telefonist te pakken, en in drukke gebieden kon het minuten duren voor er een kanaal vrij was. Dat maakte de autotelefoon vooral geschikt voor korte, functionele gesprekken: waar bent u, komt u nog, het is geregeld.
Wat ervan over is
De apparaten uit die tijd zijn verzamelobjecten geworden, en de antennes zijn van de daken verdwenen. Wat bleef is de gewoonte: de auto als plek waar gebeld wordt. Alleen ligt de telefoon nu in een houder in plaats van in een console, en zit de techniek verstopt in het dashboard.
De regels zijn intussen wel veranderd. Wat er tegenwoordig mag achter het stuur staat in Wat mag er eigenlijk nog achter het stuur.